CHUYÊN ĐỀ 2 · TOÁN 12 KẾT NỐI TRI THỨC
Chuyên đề: Vectơ không gian, Hệ tọa độ Oxyz và Thống kê ghép nhóm — Lý thuyết và Phương pháp giải
Tổng hợp kiến thức nền tảng về vectơ trong không gian, hệ trục tọa độ Oxyz, biểu thức tọa độ của các phép toán vectơ. Hướng dẫn chi tiết cách tính các số đặc trưng đo mức độ phân tán của mẫu số liệu ghép nhóm gồm khoảng biến thiên, khoảng tứ phân vị, phương sai và độ lệch chuẩn.
I. Vectơ trong không gian và các quy tắc hình học
1. Khái niệm và các quy tắc vectơ trong không gian
Vectơ trong không gian là một đoạn thẳng có hướng. Các quy tắc cộng, trừ vectơ trong mặt phẳng vẫn giữ nguyên giá trị trong không gian.
Các quy tắc vectơ trọng tâm trong không gian
- Quy tắc ba điểm: Với ba điểm bất kì, ta có .
- Quy tắc hình bình hành: Với hình bình hành , ta có .
- Quy tắc hình hộp: Cho hình hộp . Khi đó:
- Tích vô hướng của hai vectơ: Cho hai vectơ và khác :
Bài toán: Cho hình lập phương có cạnh bằng .
a) Biểu diễn vectơ theo ba vectơ .
b) Tính tích vô hướng và tính độ dài vectơ .
a) Áp dụng quy tắc hình hộp cho ba cạnh xuất phát từ đỉnh :
b) Ta có .
Do là hình vuông cạnh nên . Khi đó:
Mặt khác, do và , ta có:
Độ dài đường chéo hình lập phương cạnh là:
Kết luận: và .
II. Hệ trục tọa độ Oxyz và Biểu thức tọa độ
Tọa độ vectơ và điểm trong không gian
Cho các vectơ đơn vị trên các trục lần lượt là .
- .
- .
- Với và : .
- Khoảng cách hai điểm: .
- Tọa độ trung điểm của : .
- Tọa độ trọng tâm của tam giác : .
Biểu thức tọa độ của các phép toán vectơ: Cho và :
- ; .
- Tích vô hướng: .
- Độ dài: .
- Góc giữa hai vectơ: .
- Hai vectơ vuông góc: .
Bài toán: Trong không gian , cho ba điểm .
a) Tìm tọa độ trọng tâm của tam giác .
b) Tính độ dài các cạnh và tính .
a) Tọa độ trọng tâm của tam giác là:
Vậy .
b) Ta có:
Độ dài các đoạn thẳng:
Tích vô hướng: .
III. Khoảng biến thiên và Khoảng tứ phân vị của mẫu ghép nhóm
Khoảng biến thiên và Khoảng tứ phân vị
Cho mẫu số liệu ghép nhóm gồm nhóm với tần số tương ứng . Cỡ mẫu .
- Khoảng biến thiên: .
- Tứ phân vị thứ hai (trung vị ): Giả sử nhóm chứa : với là tần số tích lũy của các nhóm trước nhóm .
- Tứ phân vị thứ nhất (): Giả sử nhóm chứa giá trị thứ :
- Tứ phân vị thứ ba (): Giả sử nhóm chứa giá trị thứ :
- Khoảng tứ phân vị: .
Bài toán: Kết quả kiểm tra môn Toán của một lớp 12 gồm 40 học sinh được ghi lại ở bảng số liệu ghép nhóm sau:
| Khoảng điểm | |||
|---|---|---|---|
| Số học sinh () | 6 | 18 | 16 |
Hãy tính khoảng biến thiên và khoảng tứ phân vị của mẫu số liệu ghép nhóm này.
Cỡ mẫu .
1. Khoảng biến thiên: .
2. Tìm các tứ phân vị:
Tần số tích lũy: .
- Tìm : Giá trị . Vì nên nhóm chứa là . Ta có:
- Tìm : Giá trị . Vì nên nhóm chứa là . Ta có:
3. Khoảng tứ phân vị:
Kết luận: Khoảng biến thiên , khoảng tứ phân vị .
IV. Phương sai và Độ lệch chuẩn của mẫu số liệu ghép nhóm
Phương sai và Độ lệch chuẩn
Cho mẫu số liệu ghép nhóm với giá trị đại diện và tần số (). Cỡ mẫu .
- Số trung bình: .
- Phương sai ():
- Độ lệch chuẩn (): .
Ý nghĩa: Phương sai và độ lệch chuẩn đo mức độ phân tán của các số liệu xung quanh số trung bình. Độ lệch chuẩn càng nhỏ thì số liệu càng đồng đều.
Bài toán: Kết quả thời gian chạy (tính bằng giây) của 20 vận động viên được ghi lại như sau:
| Thời gian (giây) | |||
|---|---|---|---|
| Số vận động viên () | 4 | 10 | 6 |
Tính số trung bình , phương sai và độ lệch chuẩn của mẫu số liệu trên.
Cỡ mẫu .
Giá trị đại diện của các nhóm:
- Nhóm : .
- Nhóm : .
- Nhóm : .
1. Số trung bình:
2. Phương sai:
3. Độ lệch chuẩn:
Kết luận: Số trung bình , phương sai , độ lệch chuẩn .
🌟 Ghi nhớ kiến thức trọng tâm
- Quy tắc hình hộp: Với hình hộp , ta có .
- Tích vô hướng: . Hai vectơ vuông góc khi và chỉ khi .
- Khoảng tứ phân vị mẫu ghép nhóm: , phản ánh mức độ phân tán của 50% số liệu chính giữa và không bị ảnh hưởng bởi các giá trị bất thường.
- Phương sai và độ lệch chuẩn mẫu ghép nhóm: và , với là giá trị đại diện của nhóm thứ .
Câu hỏi ôn tập & củng cố kiến thức
Khi nào nên sử dụng khoảng tứ phân vị thay cho khoảng biến thiên để đánh giá độ phân tán?
Tích vô hướng của hai vectơ trong không gian có thể nhận giá trị âm không?
Công thức tính giá trị đại diện của nhóm [a; b) trong mẫu ghép nhóm là gì?
Đề kiểm tra trắc nghiệm: Vectơ không gian & Thống kê
5 đề theo 5 cấp độ, mỗi đề 22 câu · 90 phút, chỉ gồm kiến thức trong chuyên đề này. Chấm điểm ngay sau khi nộp.