MasterSchool

Sinh học lớp 10 · KNTT · Chương 6

Lý thuyết Sinh học 10 Bài 18: Thực hành: Làm và quan sát tiêu bản quá trình nguyên phân và giảm phân

Chương 6: Chu kì tế bào và phân bào · Kết nối tri thức với cuộc sống

Tóm tắt lý thuyết Sinh học 10 Bài 18: Thực hành: Làm và quan sát tiêu bản quá trình nguyên phân và giảm phân theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá toàn bộ kiến thức trọng tâm, sơ đồ cấu trúc tế bào sinh học chuẩn xác, bảng biểu so sánh trực quan và câu hỏi củng cố có lời giải chi tiết.

Lớp

I. Yêu cầu cần đạt

- Thực hiện được các bước làm tiêu bản NST để quan sát quá trình nguyên phân và giảm phân.

- Quan sát và vẽ được các tế bào đang ở các giai đoạn khác nhau của quá trình nguyên phân và giảm phân.

- Rèn kĩ năng sử dụng kính hiển vi và làm tiêu bản hiển vi.

II. Chuẩn bị

1. Dụng cụ

- Kim mổ hay kim mũi mác, kéo nhỏ, panh, dao mổ hoặc dao lam, lam kính, lamen, ống nhỏ giọt, giấy thấm, đĩa Petri, đèn cồn hoặc bếp điện.

2. Hóa chất

- Nước cất, dung dịch cố định các kì của nguyên phân, thuốc nhuộm acetocarmine 2%, glacial acetic acid 45%, dung dịch nhược trương KCl 0,56 M.

- Lưu ý: Dung dịch cố định các kì của nguyên phân được pha theo tỉ lệ: 3 thể tích ethanol : 1 thể tích acetic acid (75 mL ethanol : 25 mL glacial acetic acid).

3. Mẫu vật

- Rễ cây (hành tây, hành ta, tỏi, lay ơn, khoai môn).

- Châu chấu lúa (Oxya chinensis): con đực.

- Tùy điều kiện, có thể chọn mẫu vật khác dễ kiếm, dễ làm, dễ quan sát NST như hoa hành,…

Hình ảnh minh họa SGK Sinh học 10

Châu chấu lúa (Oxya chinensis)

Con đực nhỏ phía trên, con cái lớn phía dưới

III. Cách tiến hành

1. Thực hành: làm và quan sát tiêu bản quá trình nguyên phân của tế bào

Bước 1: Cố định mẫu

- Cắt các đầu rễ hành (khoảng 5 mm từ đầu rễ).

- Ngâm đầu rễ hành trong dung dịch cố định carnoy ít nhất 24 giờ.

Bước 2: Nhuộm mẫu vật

- Dùng panh gắp đầu rễ hành sang ống nghiệm đựng thuốc nhuộm acetocarmine 2%.

- Đun nóng nhẹ (không đun sôi) ống nghiệm chứa rễ hành cùng thuốc nhuộm khoảng 5 – 8 phút.

Bước 3: Làm tiêu bản

- Dùng panh gắp một đầu rễ hành đặt lên giữa lam kính.

- Dùng dao mổ hoặc dao lam cắt lấy một phần rễ (ở vị trí cách đầu chóp rễ khoảng 3 mm – vị trí có nhiều tế bào phân chia).

- Nhỏ một giọt nước cất lên đầu rễ rồi đậy lamen. Đặt lam kính lên lớp giấy thấm, đặt vài tờ giấy thấm lên trên lamen.

- Một tay giữ một cạnh của lamen, tay kia dùng đầu bút chì hoặc chuôi gỗ của kim mổ gõ nhẹ rồi ép nhẹ lên lamen để dàn mỏng tế bào.

Bước 4: Quan sát tiêu bản

- Đặt lam kính lên kính hiển vi và quan sát tiêu bản, ở vật kính 10× để tìm vùng rễ có nhiều tế bào đang phân chia.

- Quan sát tiêu bản ở vật kính 40× để nhận dạng tế bào tại các kì khác nhau của nguyên phân.

- Quan sát, nhận biết và vẽ các kì của nguyên phân vào vở.

2. Thực hành: làm và quan sát tiêu bản quá trình giảm phân của tế bào

Bước 1: Mổ châu chấu

- Cắt bỏ cánh, mổ bụng từ phía lưng.

- Dùng kim mổ/panh gắp các ống sinh tinh (các ống trắng đục) sang đĩa Petri chứa dung dịch nhược trương KCl.

- Loại bỏ các phần mỡ màu vàng bám xung quanh các ống sinh tinh.

Bước 2: Cố định mẫu

- Chuyển các ống sinh tinh vào ống nghiệm hoặc lọ đựng dung dịch cố định camoy và ngâm trong 24 giờ.

Bước 3: Làm tiêu bản

- Dùng panh gắp một đoạn ống sinh tinh từ dung dịch cố định, đặt lên giữa lam kính.

- Nhỏ lên đó một giọt thuốc nhuộm acetocarmine 2% và một giọt glacial acetic acid để làm mềm mô rồi đậy lamen.

- Đặt lam kính lên lớp giấy thấm, đặt vài tờ giấy thấm lên trên lamen.

- Một tay giữ một cạnh của lamen, tay kia dùng đầu bút chì hoặc chuôi gỗ của kim mổ gõ nhẹ rồi ép nhẹ lên lamen để dàn mỏng tế bào.

Bước 4: Quan sát tiêu bản

- Quan sát tiêu bản (cách quan sát tương tự như nguyên phân).

- Nhận biết và vẽ các kì của giảm phân vào vở.

IV. Thu hoạch

Học sinh viết báo cáo thực hành theo các nội dung sau:

Hình ảnh minh họa SGK Sinh học 10

🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)

Câu hỏi ôn tập & củng cố bài học

Tại sao đỉnh chóp rễ hành ta lại là đối tượng lý tưởng nhất để làm tiêu bản quan sát nguyên phân?
Vì đỉnh chóp rễ hành chứa mô phân sinh ngọn - tập hợp các tế bào non, giàu chất nguyên sinh và đang phân chia nguyên phân cực kì tích cực để rễ dài ra; các tế bào có kích thước nhỏ, số lượng nhiễm sắc thể vừa phải (2n=162n=16), hình thái NST to rõ ràng, dễ bắt màu thuốc nhuộm kiềm tính.
Nêu vai trò của dung dịch cố định mẫu Carnoy và dung dịch HCl 1MHCl\text{ }1M trong quy trình làm tiêu bản rễ hành.
Dung dịch Carnoy (cồn tuyệt đối trộn acetic acid tỉ lệ 3:13:1) có tác dụng cố định nhanh cấu trúc tế bào và NST ở đúng trạng thái phân bào sống, làm ngưng tức thì mọi quá trình sinh hóa mà không làm biến dạng hình thái. Dung dịch acid HCl 1MHCl\text{ }1M ở 60∘C60^\circ\text{C} có tác dụng thủy phân nhẹ lớp pectin ở phiến giữa thành tế bào, làm mềm mô và giúp các tế bào rễ dễ dàng tách rời nhau khi dùng lực ép nhẹ.
Cách nhận biết tế bào đang ở kì giữa và kì sau của nguyên phân trên tiêu bản kính hiển vi.
Kì giữa: Các NST kép co xoắn ngắn và dày cực đại, tập trung xếp thành một đường thẳng nằm ngang tương đối dày đặc và rõ nét ở mặt phẳng xích đạo của tế bào. Kì sau: Các nhiễm sắc tử chị em đã tách đôi tâm động thành các NST đơn, tạo thành hai nhóm hình chữ V đối xứng nhau đang di chuyển tách xa dần về hai cực đối diện của tế bào.
Nếu ép tế bào quá mạnh hoặc quá nhẹ khi đậy lamen thì sẽ gây ra lỗi gì trên tiêu bản?
Nếu ép quá nhẹ: Các tế bào rễ vẫn dính chùm thành nhiều lớp chồng chất lên nhau, ánh sáng kính hiển vi không thể xuyên qua, hình ảnh tối đen hoặc mờ nhòe không đếm được NST. Nếu ép quá mạnh hoặc miết lệch lamen: Các tế bào sẽ bị vỡ nát, các nhiễm sắc thể bị đứt gãy, văng ra ngoài màng tế bào làm sai lệch cấu trúc và không thể nhận dạng được các kì phân bào.