Lịch sử lớp 12 · KNTT · Chương 1
Lý thuyết Lịch sử 12 Bài 3: Trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh
Tóm tắt lý thuyết Lịch sử 12 Bài 3: Trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá toàn bộ kiến thức trọng tâm, tranh ảnh tư liệu SGK sắc nét, bảng biểu so sánh trực quan và bộ câu hỏi ôn tập có đáp án chi tiết.
I. Các xu thế phát triển chính của thế giới sau Chiến tranh lạnh
- Xu thế phát triển lấy kinh tế là trọng tâm: Sau Chiến tranh lạnh, hầu hết các quốc gia trên thế giới đều điều chỉnh chiến lược phát triển tập trung vào kinh tế, nhằm tăng cường sức mạnh, tiềm lực quốc gia, đồng thời nâng cao đời sống người dân.
- Xu thế toàn cầu hoá:
+ Sự kết thúc của Trật tự thế giới hai cực I-an-ta và Chiến tranh lạnh, cùng với sự phát triển của cách mạng khoa học-công nghệ đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình toàn cầu hoá.
+ Toàn cầu hoá là quá trình gia tăng mạnh mẽ của những mối liên hệ, sự phụ thuộc, tác động lẫn nhau giữa các quốc gia, dân tộc và khu vực trên phạm vi toàn cầu.
- Xu thế đối thoại, hợp tác trong quan hệ quốc tế:
+ Nhu cầu ổn định để phát triển kinh tế, đặc biệt là xu thế toàn cầu hoá đã thúc đẩy xu thế đối thoại, cùng hợp tác, thay cho xu thế đối đầu giữa các nước có chế độ chính trị khác nhau trong quan hệ quốc tế.
+ Xu thế đối thoại, hợp tác dựa trên cơ sở hai bên cùng có lợi, tôn trọng lẫn nhau, cùng tồn tại hoà bình đang ngày càng trở thành xu thế chủ yếu trong các mối quan hệ quốc tế.
II. Xu thế đa cực trong quan hệ quốc tế
a) Khái niệm đa cực
- Đa cực là một thuật ngữ trong quan hệ quốc tế dùng để chỉ một trật tự thế giới có sự tham gia của các quốc gia, các trung tâm khác nhau, trong đó không một quốc gia nào có quyền lực áp đảo đối với các quốc gia khác, cũng như chi phối sự phát triển của thế giới.
- Sự hình thành của trật tự thế giới đa cực là một tiến trình lịch sử khách quan với sự nổi lên của các cường quốc, sự gia tăng vai trò của các trung tâm, tổ chức quốc tế, phản ánh tương quan so sánh lực lượng mới trong quan hệ quốc tế sau Chiến tranh lạnh.
b) Xu thế đa cực
- Sau Chiến tranh lạnh, xu thế đa cực trở thành một trong những xu thế phát triển chính của thế giới.
- Biểu hiện của xu thế đa cực:
+ Sự gia tăng sức mạnh, tấm ảnh hưởng và vị thế về kinh tế, chính trị, quân sự, đối ngoại… của các nước lớn như: Trung Quốc, Nga, Ấn Độ, Nhật Bản, một số nước thuộc Liên minh châu Âu (EU)...
+ Sự suy giảm sức mạnh tương đối của Mỹ trong tương quan so sánh với các cường quốc khác.
+ Vai trò ngày càng gia tăng của các trung tâm, tổ chức kinh tế, tài chính quốc tế, khu vực.
- Trong xu thế đa cực, Mỹ và Trung Quốc là hai cực có tầm ảnh hưởng lớn, nhưng các nước lớn, các trung tâm kinh tế, chính trị khác cũng đang vươn lên mạnh mẽ để khẳng định vai trò của mình trong quan hệ quốc tế.
III. Bảng tổng hợp & So sánh kiến thức lịch sử
Hệ thống hoá toàn bộ các nội dung so sánh, mốc thời gian và luận điểm cốt lõi của bài học bằng bảng tổng hợp trực quan:
| Xu thế chủ đạo | Nội dung cốt lõi | Tác động đến quan hệ quốc tế |
|---|---|---|
| Đa cực hoá, đa trung tâm | Trật tự hai cực sụp đổ; quyền lực phân tán về nhiều trung tâm (Mỹ, Trung Quốc, EU, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ). | Chấm dứt thế đối đầu hai phe, tạo không gian độc lập tự chủ lớn hơn cho các nước vừa và nhỏ. |
| Kinh tế là trọng tâm | Các nước tập trung xây dựng sức mạnh kinh tế, khoa học - công nghệ làm thước đo sức mạnh quốc gia. | Thúc đẩy liên kết kinh tế khu vực và toàn cầu, chuyển hướng đối đầu ý thức hệ sang cạnh tranh kinh tế. |
| Đối thoại và thoả hiệp | Giải quyết tranh chấp và bất đồng thông qua thương lượng hòa bình, ký kết các điều ước quốc tế. | Hạn chế tối đa nguy cơ chiến tranh quy mô lớn giữa các cường quốc. |
| Hòa bình & An ninh phi truyền thống | Hòa bình là xu thế chủ đạo song xung đột cục bộ, sắc tộc, khủng bố và biến đổi khí hậu gia tăng. | Đòi hỏi sự chung tay, hợp tác đa phương toàn cầu giữa tất cả các quốc gia. |
IV. Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Luận điểm 1: Sau Chiến tranh Lạnh và sự sụp đổ của trật tự hai cực I-an-ta, thế giới chuyển biến nhanh chóng theo xu thế đa cực, nhiều trung tâm quyền lực (Mỹ, EU, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản...).
- Luận điểm 2: Bốn xu thế lớn của quan hệ quốc tế: (1) Đa cực hoá, đa trung tâm; (2) Lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm; (3) Đối thoại, hợp tác và thoả hiệp thay cho đối đầu; (4) Hoà bình, ổn định là xu thế chủ đạo song xung đột cục bộ, sắc tộc, tôn giáo và khủng bố vẫn diễn biến phức tạp.
- Luận điểm 3: Tác động của toàn cầu hoá: Thúc đẩy thương mại quốc tế, liên kết sâu rộng nhưng cũng làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo và các thách thức an ninh phi truyền thống.
- Luận điểm 4: Thời cơ và thách thức đối với Việt Nam: Mở rộng hội nhập, thu hút vốn và công nghệ cao, nhưng phải đối mặt với cạnh tranh kinh tế khốc liệt và nguy cơ chệch hướng, xâm hại chủ quyền quốc gia.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Sau Chiến tranh Lạnh và sự sụp đổ của trật tự hai cực I-an-ta, thế giới chuyển biến nhanh chóng theo xu thế đa cực, nhiều trung tâm quyền lực (Mỹ, EU, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản...).
- Bốn xu thế lớn của quan hệ quốc tế: (1) Đa cực hoá, đa trung tâm; (2) Lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm; (3) Đối thoại, hợp tác và thoả hiệp thay cho đối đầu; (4) Hoà bình, ổn định là xu thế chủ đạo song xung đột cục bộ, sắc tộc, tôn giáo và khủng bố vẫn diễn biến phức tạp.
- Tác động của toàn cầu hoá: Thúc đẩy thương mại quốc tế, liên kết sâu rộng nhưng cũng làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo và các thách thức an ninh phi truyền thống.
- Thời cơ và thách thức đối với Việt Nam: Mở rộng hội nhập, thu hút vốn và công nghệ cao, nhưng phải đối mặt với cạnh tranh kinh tế khốc liệt và nguy cơ chệch hướng, xâm hại chủ quyền quốc gia.