Địa lý lớp 10 · KNTT · Chương 3
Lý thuyết Địa lí 10 Bài 6: Thạch quyển, thuyết kiến tạo mảng
Tóm tắt lý thuyết Địa lí 10 Bài 6: Thạch quyển, thuyết kiến tạo mảng theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá toàn bộ kiến thức trọng tâm, bản đồ và sơ đồ SGK sắc nét, bảng biểu so sánh trực quan và bộ câu hỏi ôn tập có đáp án chi tiết.
I. Thạch quyển
- Bề mặt của Thạch quyển gồm vỏ Trái Đất và phần cứng mỏng phía trên của manti. Thạch quyển có độ dày khoảng 100 km, được cấu tạo bởi các loại đá khác nhau.
- Ranh giới bên dưới của thạch quyển tiếp xúc với lớp quánh dẻo của manti, nên các mảng kiến tạo có thể di chuyển, trượt trên đó.
II. Thuyết kiến tạo mảng
- Thuyết kiến tạo mảng đề cập đến sự chuyển động của các mảng kiến tạo (thạch quyển).
- Theo thuyết kiến tạo mảng, nguyên nhân của các hiện tượng kiến tạo (hình thành các nếp uốn, các đứt gãy,...) và động đất, núi lửa là do hoạt động chuyển dịch một số mảng kiến tạo của vỏ Trái Đất.
- Trong quá trình hình thành, thạch quyển bị gãy vỡ và tách ra thành những mảng cứng gọi là mảng kiến tạo. Các mảng kiến tạo không đứng yên mà dịch chuyển trên lớp quánh dẻo của manti.
- Mỗi mảng kiến tạo thường bao gồm cả phần lục địa và phần đáy đại dương, nhưng có mảng chỉ có phần đáy đại dương như mảng Thái Bình Dương. Trong khi di chuyển, các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau.
Hình 6.2. Lược đồ các mảng kiến tạo của Trái Đất
+ Khi hai mảng lục địa xô vào nhau, chúng sẽ bị dồn ép, uốn nếp. Ở đó, vỏ lục địa bị nén ép mạnh và có sự hút chìm của vỏ lục địa dưới vỏ lục địa, làm hình thành các dãy núi lục địa cao, đồ sộ.
+ Khi một mảng đại dương xô húc với một mảng lục địa, do chịu sức ép nên vỏ đại dương bị hút chìm dưới vỏ lục địa tạo thành vực biển sâu và dãy núi cao lục địa.
+ Khi hai mảng kiến tạo tách xa nhau sẽ tạo ra vết nứt lớn, macma trào lên thành các dãy núi nằm dọc theo vết nứt, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa,…
- Vùng tiếp xúc giữa các mảng kiến tạo là những nơi không ổn định, thường có hoạt động kiến tạo xảy ra, kèm theo động đất và núi lửa.
III. Bảng tổng hợp & So sánh kiến thức địa lí
Hệ thống hoá toàn bộ các nội dung so sánh, phân loại và kiến thức cốt lõi của bài học bằng bảng tổng hợp trực quan:
| Kiểu tiếp xúc ranh giới | Cơ chế chuyển động | Dạng địa hình được hình thành | Ví dụ thực tế tiêu biểu |
|---|---|---|---|
| Ranh giới tách dãn (Divergent) | Hai mảng kiến tạo di chuyển tách xa nhau ra hai phía do mácma trào lên. | Sống núi ngầm đại dương, thung lũng tách giãn trên lục địa, núi lửa phun trào. | Sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương, thung lũng tách giãn Đông Phi, Biển Đỏ. |
| Ranh giới xô húc (Convergent) | Hai mảng dồn ép xô húc vào nhau; mảng nặng hơn chìm xuống bị hút chìm. | Dãy núi uốn nếp cao đồ sộ, rãnh đại dương sâu thẳm, chuỗi cung đảo núi lửa. | Dãy Hi-ma-lay-a (Ấn Độ xô Á - Âu), rãnh Ma-ri-a-na, quần đảo Nhật Bản. |
| Ranh giới trượt bằng (Transform) | Hai mảng trượt ngang ngược chiều dọc theo đứt gãy biến dạng. | Hẻm vực đứt gãy, biến dạng bề mặt đất, sinh ra các trận động đất cạn dữ dội. | Đứt gãy San Andreas (tiếp xúc giữa mảng Thái Bình Dương và mảng Bắc Mỹ). |
IV. Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Luận điểm 1: Thạch quyển bao gồm toàn bộ vỏ Trái Đất và phần trên cùng của lớp manti trên, dày khoảng 100 km, có trạng thái vật chất cứng giòn.
- Luận điểm 2: Thuyết kiến tạo mảng khẳng định thạch quyển không liền khối mà bị nứt vỡ thành 7 mảng kiến tạo lớn và nhiều mảng nhỏ trôi dạt trên lớp asthenosphere quánh dẻo.
- Luận điểm 3: Các mảng kiến tạo chuyển động không ngừng do tác động của các dòng đối lưu nhiệt trong lòng manti.
- Luận điểm 4: Ba kiểu tiếp xúc ranh giới mảng: tiếp xúc tách dãn (sinh ra sống núi ngầm đại dương, núi lửa), tiếp xúc xô húc (dồn nén tạo nếp uốn, dãy núi cao, vực biển), và tiếp xúc trượt bằng (sinh ra đứt gãy biến dạng).
- Luận điểm 5: Ranh giới tiếp xúc giữa các mảng kiến tạo chính là những vành đai động đất và núi lửa hoạt động mạnh mẽ nhất trên thế giới.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Thạch quyển bao gồm toàn bộ vỏ Trái Đất và phần trên cùng của lớp manti trên, dày khoảng 100 km, có trạng thái vật chất cứng giòn.
- Thuyết kiến tạo mảng khẳng định thạch quyển không liền khối mà bị nứt vỡ thành 7 mảng kiến tạo lớn và nhiều mảng nhỏ trôi dạt trên lớp asthenosphere quánh dẻo.
- Các mảng kiến tạo chuyển động không ngừng do tác động của các dòng đối lưu nhiệt trong lòng manti.
- Ba kiểu tiếp xúc ranh giới mảng: tiếp xúc tách dãn (sinh ra sống núi ngầm đại dương, núi lửa), tiếp xúc xô húc (dồn nén tạo nếp uốn, dãy núi cao, vực biển), và tiếp xúc trượt bằng (sinh ra đứt gãy biến dạng).
- Ranh giới tiếp xúc giữa các mảng kiến tạo chính là những vành đai động đất và núi lửa hoạt động mạnh mẽ nhất trên thế giới.