Sinh học lớp 12 · KNTT · Chương 7
Lý thuyết Sinh học 12 Bài 30: Diễn thế sinh thái
Tóm tắt lý thuyết Sinh học 12 Bài 30: Diễn thế sinh thái theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá toàn bộ kiến thức trọng tâm, sơ đồ cơ chế di truyền phân tử, tiến hóa và sinh thái học chuẩn xác, bảng biểu so sánh trực quan và câu hỏi củng cố có lời giải chi tiết.
I. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm: Diễn thế sinh thái
Lý thuyết Diễn thế sinh thái (Sinh 12 Kết nối tri thức Bài 30)
Nội dung đang được cập nhật ...
II. Các dạng câu hỏi củng cố và phương pháp giải
Nắm vững bản chất di truyền học, cơ chế tiến hóa và quy luật sinh thái học của Diễn thế sinh thái giúp học sinh phân tích chính xác các hiện tượng thực nghiệm và làm tốt các câu hỏi trắc nghiệm đúng - sai, trả lời ngắn trong kì thi tốt nghiệp THPT Quốc gia.
III. Bảng so sánh Diễn thế nguyên sinh và Diễn thế thứ sinh
Phân biệt hai hình thức diễn thế sinh thái qua các tiêu chí cốt lõi:
| Tiêu chí so sánh | Diễn thế nguyên sinh | Diễn thế thứ sinh |
|---|---|---|
| Môi trường khởi đầu | Môi trường trống trơn, hoàn toàn chưa từng có sinh vật nào sinh sống (đá trọc, tro nham thạch núi lửa, cồn cát mới bồi) | Môi trường đã từng có một quần xã sinh vật sinh sống phong phú nhưng bị hủy diệt do thiên tai hoặc con người |
| Quần xã tiên phong | Gồm các sinh vật chịu hạn, chịu nghèo dinh dưỡng khắc nghiệt (rêu, địa y, tảo vi sinh) | Gồm các loài cỏ dại, cây bụi ưa sáng sinh trưởng nhanh mọc lên từ hạt, thân ngầm còn sót lại |
| Các giai đoạn trung gian | Diễn ra rất chậm chạp qua hàng trăm đến hàng ngàn năm để hình thành lớp đất thổ nhưỡng | Diễn ra tương đối nhanh hơn do đất mùn và hệ vi sinh vật nền vẫn còn tồn tại |
| Kết quả cuối cùng | Luôn luôn hình thành một quần xã đỉnh cực (climax) ổn định lâu dài | Có thể phục hồi lại quần xã tương tự đỉnh cực, hoặc bị thoái hóa thành quần xã nghèo nàn trơ trọi |
| Ví dụ điển hình | Diễn thế trên đảo núi lửa Krakatau (Indonesia) sau vụ nổ nham thạch năm 1883 | Diễn thế phục hồi rừng lim sau khi bị cháy rừng hoặc nương rẫy bị bỏ hoang |
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Diễn thế sinh thái là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã sinh vật qua các giai đoạn tương ứng với sự biến đổi của điều kiện môi trường, từ quần xã tiên phong đến quần xã đỉnh cực (climax) tương đối ổn định.
- Phân biệt Diễn thế nguyên sinh (bắt đầu từ môi trường trống trơn chưa từng có sự sống nào tồn tại như đảo mới hình thành do núi lửa, bãi cát mới bồi; quần xã biến đổi từ tiên phong qua các giai đoạn trung gian hình thành quần xã đỉnh cực ổn định) và Diễn thế thứ sinh (bắt đầu từ môi trường đã từng có một quần xã sinh vật sinh sống nhưng bị hủy diệt do bão lụt, cháy rừng hoặc con người chặt phá; có thể phục hồi về đỉnh cực hoặc suy thoái thành quần xã nghèo nàn).
- Nguyên nhân của diễn thế sinh thái: Nguyên nhân bên ngoài do biến đổi khí hậu khắc nghiệt, bão lũ, động đất; Nguyên nhân bên trong là động lực cốt lõi do chính sự tác động của quần xã làm biến đổi sâu sắc môi trường sống đến mức bất lợi cho chính nó và tạo điều kiện cho loài mới thay thế.
- Ý nghĩa nghiên cứu diễn thế: Giúp dự đoán xu hướng biến đổi của hệ sinh thái, chủ động quy hoạch khai thác tài nguyên rừng, phục hồi các vùng đất trống đồi trọc và xây dựng mô hình nông - lâm kết hợp bền vững.
Câu hỏi ôn tập & củng cố bài học
Diễn thế sinh thái là gì? Phân biệt Diễn thế nguyên sinh và Diễn thế thứ sinh về điểm khởi đầu và kết quả?
Diễn thế sinh thái là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã sinh vật qua các giai đoạn tương ứng với sự biến đổi của môi trường. Diễn thế nguyên sinh: Bắt đầu từ môi trường trống trơn chưa từng có một quần xã sinh vật nào sinh sống (như đảo đá mới nổi do núi lửa, bãi cát mới bồi); kết quả cuối cùng thường hình thành nên một quần xã đỉnh cực (climax) tương đối ổn định. Diễn thế thứ sinh: Bắt đầu từ môi trường đã từng có một quần xã sinh vật phong phú sinh sống nhưng đã bị hủy diệt do cháy rừng, bão lụt hoặc con người chặt phá; kết quả có thể phục hồi lại quần xã tương tự đỉnh cực hoặc thoái hóa thành quần xã nghèo nàn trơ trọi.
Trình bày các giai đoạn của một quá trình diễn thế nguyên sinh trên một hòn đảo đá mới hình thành từ dung nham núi lửa?
(1) Giai đoạn tiên phong: Các bào tử rêu, địa y theo gió bám vào mặt đá trọc; chúng tiết acid hữu cơ hòa tan khoáng chất, kết hợp với bụi tạo nên lớp đất mùn mỏng sơ khai; (2) Giai đoạn giữa (trung gian): Đất dày dần tạo điều kiện cho thực vật thân thảo, dương xỉ phát triển -> kéo theo các loài cây bụi, cây gỗ nhỏ và các loài côn trùng, bò sát di cư đến; (3) Giai đoạn đỉnh cực: Hình thành quần xã rừng cây gỗ lớn đa tầng với độ đa dạng loài cao, lưới thức ăn phức tạp và ổn định sinh thái lâu dài.
Nguyên nhân bên trong và nguyên nhân bên ngoài dẫn đến diễn thế sinh thái là gì?
Nguyên nhân bên ngoài: Do các tác động khắc nghiệt và biến động bất thường của các yếu tố khí hậu, địa chất (bão lụt, hạn hán kéo dài, động đất, núi lửa) hoặc do hoạt động khai thác, đốt phá của con người làm đảo lộn môi trường. Nguyên nhân bên trong: Là động lực tự nhiên cốt lõi do chính hoạt động của các loài trong quần xã; sự cạnh tranh gay gắt giữa các loài và hoạt động sống của quần xã làm biến đổi sâu sắc môi trường sống đến mức môi trường trở nên bất lợi cho chính loài đó và trở nên thuận lợi hơn cho một loài mới có khả năng thích nghi tốt hơn vào thay thế.
Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu diễn thế sinh thái đối với quản lí tài nguyên rừng và nông nghiệp?
Giúp con người: (1) Dự đoán được chiều hướng và tốc độ biến đổi của hệ sinh thái dưới tác động của tự nhiên và con người; (2) Chủ động xây dựng kế hoạch khai thác tài nguyên rừng hợp lí, tránh khai thác trắng dẫn đến diễn thế thoái hóa; (3) Có các biện pháp kĩ thuật khoanh nuôi, trồng rừng phục hồi các vùng đất trống đồi trọc theo đúng quy luật kế thừa sinh thái; (4) Điều khiển diễn thế sinh thái phục vụ nông - lâm - thủy sản bền vững.
Đề luyện tập theo bài
Đề thi Sinh học 12 - Kết nối tri thức - Bài 30: Diễn thế sinh thái - Nhận biết28 câu hỏi · Nhận biết
Làm đềĐề thi Sinh học 12 - Kết nối tri thức - Bài 30: Diễn thế sinh thái - Thông hiểu28 câu hỏi · Thông hiểu
Làm đềĐề thi Sinh học 12 - Kết nối tri thức - Bài 30: Diễn thế sinh thái - Vận dụng28 câu hỏi · Vận dụng
Làm đềĐề thi Sinh học 12 - Kết nối tri thức - Bài 30: Diễn thế sinh thái - Vận dụng cao28 câu hỏi · Vận dụng cao
Làm đềĐề thi Sinh học 12 - Kết nối tri thức - Bài 30: Diễn thế sinh thái - Nâng cao chuyên sâu28 câu hỏi · Tổng hợp
Làm đề