Lịch sử & Địa lý lớp 8 · KNTT · Chương 3
Lý thuyết Lịch sử và Địa lí 8 Bài 5: Cuộc xung đột Nam - Bắc triều và Trịnh - Nguyễn
Tóm tắt lý thuyết Lịch sử và Địa lí 8 Bài 5: Cuộc xung đột Nam - Bắc triều và Trịnh - Nguyễn theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, tranh ảnh tư liệu và bản đồ minh họa, bảng so sánh và câu hỏi trắc nghiệm tự luận có lời giải chi tiết.
1. Sự ra đời Vương triều Mạc
- Đầu thế kỉ XVI, nhà Lê lâm vào tình trạng khủng hoảng:
+ Sự tranh chấp giữa các phe phái phong kiến diễn ra quyết liệt.
+ Sản xuất đình đốn, nạn mất mùa thường xuyên diễn ra.
+ Ở nhiều nơi, dân chúng nổi dậy chống lại triều đình.
- Trong lúc tình hình đất nước bất ổn, Mạc Đăng Dung đã tiêu diệt các thế lực đối lập, dần dần thâu tóm mọi quyền hành.
- Năm 1527, Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra triều Mạc, thực hiện một số chính sách về chính trị, kinh tế, xã hội nhằm ổn định và phát triển đất nước.
2. Xung đột Nam - Bắc triều
a) Nguyên nhân bùng nổ
- Năm 1533, ở vùng Thanh Hóa, nhiều cựu thần của nhà Lê (đứng đầu là Nguyễn Kim) lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Mạc" đưa Lê Duy Ninh lên làm vua, thiết lập lại vương triều, sử cũ gọi là Nam triều để phân biệt với Bắc triều (của nhà Mạc ở phía bắc).
- Từ năm 1533 - 1592, xung đột Nam - Bắc triều xảy ra, chiến trường chính là vùng Thanh Hóa - Nghệ An.
- Năm 1592, Nam triều chiếm được Thăng Long, nhà Mạc phải chạy lên Cao Bằng. Xung đột Nam - Bắc triều chấm dứt.
- Đến năm 1677, triều Mạc chấm dứt.
b) Hệ quả
- Đất nước bị chia cắt trong một thời gian dài.
- Làng mạc bị tàn phá; sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp bị đình trệ; trao đổi buôn bán giữa các vùng gặp nhiều khó khăn.
- Đời sống nhân dân khốn cùng vì: nạn đói, bị bắt đi lính, đi phu, nhiều gia đình li tán.
3. Xung đột Trịnh - Nguyễn
a) Nguyên nhân bùng nổ
- Năm 1545, Nguyễn Kim qua đời, vua Lê trao toàn bộ binh quyền cho Trịnh Kiểm. Từ đây, mâu thuẫn giữa hai dòng họ Trịnh - Nguyễn dần bộc lộ và ngày càng gay gắt.
- Năm 1558, Nguyễn Hoàng, được cử vào trấn thủ Thuận Hóa. Họ Nguyễn từng bước xây dựng thế lực và mở rộng dần đất đai về phương Nam.
- Năm 1613, Nguyễn Hoàng mất, con là Nguyễn Phúc Nguyên lên thay, đã tỏ rõ thái độ đối lập và chấm dứt việc nộp thuế cho họ Trịnh.
- Xung đột Trịnh - Nguyễn bùng nổ vào năm 1627. Sau hơn 50 năm giao tranh, trải qua 7 lần giao chiến không phân thắng bại, năm 1672, hai bên tạm giảng hòa, lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm ranh giới phân chia đất nước.
b) Hệ quả
- Đất nước bị chia cắt thành 2 đàng, lấy sông Gianh làm giới tuyến:
+ Đàng Ngoài: từ sông Gianh trở ra Bắc, do con cháu họ Trịnh thay nhau cai quản.
+ Đàng Trong: từ sông Gianh trở vào Nam, do con cháu họ Nguyễn truyền nối nhau cầm quyền.
- Hình thành cục diện “một cung vua - hai phủ chúa” (cả hai chính quyền Trịnh, Nguyễn đều dùng niên hiệu vua Lê, đều thừa nhận quốc hiệu Đại Việt):
+ Ở Đàng Ngoài: trên danh nghĩa, vua Lê vẫn là người đứng đầu đất nước, nhưng thực tế, họ Trịnh nắm toàn quyền thống trị.
+ Ở Đàng Trong: con cháu họ Nguyễn cũng nối nhau cầm quyền, gọi là “chúa Nguyễn".
- Cuộc xung đột kéo dài giữa hai tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn đã làm suy kiệt sức người, sức của; tàn phá đồng ruộng, xóm làng; giết hại nhiều người dân vô tội; chia cắt đất nước và làm ảnh hưởng đến sự phát triển chung của quốc gia - dân tộc.
Bảng tổng hợp & so sánh kiến thức trọng tâm
| Tiêu chí | Chiến tranh Nam – Bắc triều (1533 – 1592) | Xung đột Trịnh – Nguyễn (1627 – 1672) |
|---|---|---|
| Nguyên nhân bùng nổ | Năm 1527 Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê lập Bắc triều. Năm 1533 Nguyễn Kim phù Lê dựng Nam triều | Sau khi dẹp nhà Mạc, họ Trịnh nắm quyền ở Thăng Long; chúa Nguyễn xây dựng cát cứ độc lập ở xứ Đàng Trong |
| Các bên tham chiến | Bắc triều (Nhà Mạc ở Thăng Long) vs Nam triều (Họ Lê - Nguyễn ở Thanh Hóa) | Chúa Trịnh (Đàng Ngoài - vua Lê bù nhìn) vs Chúa Nguyễn (Đàng Trong) |
| Quy mô & Diễn biến | Kéo dài gần 60 năm; chiến trường chính từ Thanh Hóa, Nghệ An đến đồng bằng Bắc Bộ; năm 1592 Nam triều chiếm lại Thăng Long | Gần 50 năm với 7 lần giao tranh lớn, chiến lũy Thầy kiên cố do Đào Duy Từ chỉ huy chặn đứng quân Trịnh |
| Kết quả ranh giới | Nhà Mạc chạy lên Cao Bằng; họ Trịnh nắm trọn thực quyền triều đình vua Lê | Hai bên đình chiến lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm ranh giới chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài |
| Hậu quả lịch sử | Gây tổn thất nặng nề về người và của, ruộng đồng bỏ hoang, chia cắt đất nước kéo dài hơn một thế kỉ, kìm hãm sự phát triển chung của dân tộc | |
Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Kiến thức then chốt 1: Sự suy vong của nhà Lê sơ: Đầu thế kỉ XVI, nhà Lê suy thoái trầm trọng; năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất vua Lê lập ra triều Mạc (Bắc triều).
- Kiến thức then chốt 2: Chiến tranh Nam - Bắc triều (1533 - 1592): Nguyễn Kim dấy binh 'phù Lê diệt Mạc' lập nên Nam triều; cuộc chiến huynh đệ tương tàn kéo dài gần 60 năm cho đến khi Nam triều chiếm lại Thăng Long.
- Kiến thức then chốt 3: Nguồn gốc xung đột Trịnh - Nguyễn: Sau khi họ Mạc rút lên Cao Bằng, Trịnh Kiểm nắm quyền át vua Lê; Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hóa xây dựng thế lực cát cứ riêng.
- Kiến thức then chốt 4: Chiến tranh Trịnh - Nguyễn (1627 - 1672): Kéo dài nửa thế kỉ với 7 lần giao tranh ác liệt; không phân thắng bại, hai bên lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm giới tuyến chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài.
- Kiến thức then chốt 5: Hậu quả nặng nề: Đất nước bị chia cắt hơn 100 năm, kinh tế bị tàn phá nặng nề, nhân dân lầm than phiêu bạt, khối đoàn kết dân tộc bị rạn nứt sâu sắc.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Sự suy vong của nhà Lê sơ: Đầu thế kỉ XVI, nhà Lê suy thoái trầm trọng; năm 1527, Mạc Đăng Dung phế truất vua Lê lập ra triều Mạc (Bắc triều).
- Chiến tranh Nam - Bắc triều (1533 - 1592): Nguyễn Kim dấy binh 'phù Lê diệt Mạc' lập nên Nam triều; cuộc chiến huynh đệ tương tàn kéo dài gần 60 năm cho đến khi Nam triều chiếm lại Thăng Long.
- Nguồn gốc xung đột Trịnh - Nguyễn: Sau khi họ Mạc rút lên Cao Bằng, Trịnh Kiểm nắm quyền át vua Lê; Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hóa xây dựng thế lực cát cứ riêng.
- Chiến tranh Trịnh - Nguyễn (1627 - 1672): Kéo dài nửa thế kỉ với 7 lần giao tranh ác liệt; không phân thắng bại, hai bên lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm giới tuyến chia cắt Đàng Trong và Đàng Ngoài.
- Hậu quả nặng nề: Đất nước bị chia cắt hơn 100 năm, kinh tế bị tàn phá nặng nề, nhân dân lầm than phiêu bạt, khối đoàn kết dân tộc bị rạn nứt sâu sắc.