Lịch sử & Địa lý lớp 8 · KNTT · Chương 3
Lý thuyết Lịch sử và Địa lí 8 Bài 6: Công cuộc khai phá vùng đất phía Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII
Tóm tắt lý thuyết Lịch sử và Địa lí 8 Bài 6: Công cuộc khai phá vùng đất phía Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, tranh ảnh tư liệu và bản đồ minh họa, bảng so sánh và câu hỏi trắc nghiệm tự luận có lời giải chi tiết.
1. Công cuộc khai phá vùng đất phía Nam trong các thế kỉ XVI - XVIII
- Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hoá. Quá trình di dân, khai phá vùng đất phía Nam được đầy mạnh. Đến cuối thế kỉ XVI, cả vùng Thuận - Quảng đã có khoảng 1226 xã, thôn.
- Kế nghiệp Nguyễn Hoàng, các chúa Nguyễn tiếp tục xây dựng bộ máy chính quyền phong kiến ở Đàng Trong, vừa củng cố việc phòng thủ đất Thuận - Quảng, vừa thực hiện chính sách khai hoang, đẩy mạnh việc khai phá các vùng đất mới.
- Nét chính về công cuộc khai phá vùng đất phía Nam trong các thế kỉ XVI - XVIII:
+ Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa
+ Năm 1611, Nguyễn Hoàng lập phủ Phú Yên
+ Năm 1653, Dinh Thái Khang (Khánh Hòa ngày nay) được thành lập.
+ Năm 1698, Phủ Gia Định (gồm: Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương, Bình Phước, Long An, Tây Ninh, Tiền Giang và Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay) được thành lập
+ Năm 1757, Chúa Nguyễn hoàn thiện hệ thống chính quyền trên vùng đất Nam Bộ tương đương như ngày nay
- Đến cuối thế kỉ XVIII, chúa Nguyễn đã làm chủ một vùng đất rộng lớn từ phía nam dải Hoành Sơn đến mũi Cà Mau, bao gồm cả các đảo, quần đảo ở Biển Đông và vịnh Thái Lan. Các chúa Nguyễn đã tổ chức đơn vị hành chính, tổ chức bộ máy cai trị, lập số sách quản lí dân đinh, ruộng đất và đặt ra các loại thuế.
2. Quá trình thực thi chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa của các chúa Nguyễn
- Cùng với công cuộc khai phá vùng đất phía Nam, các chúa Nguyễn cũng thực thi chủ quyền đối với các đảo, quần đảo ở Biển Đông, trong đó có hai quần đảo lớn là quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.
- Hoạt động khai thác và xác lập chủ quyền của chúa Nguyễn tại quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa được thực hiện có tổ chức, hệ thống và liên tục thông qua đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải.
+ Đội Hoàng Sa và Bắc Hải là hai tổ chức dân binh độc đáo vừa có chức năng kinh tế (khai thác tài nguyên biển) vừa có chức năng kiểm soát, quản lí biển, đảo.
+ Nhiệm vụ của họ là: thu lượm hàng hoá của những con tàu bị đắm, các hải sản quý, từng bước xác lập chủ quyền đối với hai quần đảo này.
- Đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải tiếp tục duy trì hoạt động ở thời Tây Sơn (cuối thế kỉ XVIII).
- Ý nghĩa: Sự quan tâm của các chính quyền phong kiến và hoạt động liên tục của các đội dân binh này trong suốt các thế kỉ XVII - XVIII đã khẳng định quá trình khai thác, thực thi chủ quyền từ rất sớm của người Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.
Bảng tổng hợp & so sánh kiến thức trọng tâm
| Mốc thời gian | Sự kiện lịch sử / Bước tiến lãnh thổ | Ý nghĩa xác lập chủ quyền |
|---|---|---|
| Năm 1558 | Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, đặt nền móng dựng nghiệp phương Nam | Mở đầu công cuộc khai phá và mở rộng bờ cõi về phía Nam của các chúa Nguyễn |
| Năm 1698 | Chúa Nguyễn sai Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phương Nam, thành lập phủ Gia Định | Chính thức xác lập chủ quyền hành chính nhà nước Đại Việt đối với vùng đất Sài Gòn - Nam Bộ |
| Năm 1757 | Công cuộc khai phá toàn bộ vùng đất Nam Bộ (vùng Đồng bằng sông Cửu Long và Hà Tiên) hoàn tất | Định hình toàn vẹn bờ cõi lãnh thổ đất liền phương Nam của nước Việt Nam hiện đại |
| Thế kỉ XVII – XVIII | Thành lập đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải kiêm quản (khai thác hải vật, đo đạc hải trình, thu lượm vũ khí tàu đắm) | Khẳng định quá trình thực thi chủ quyền liên tục, hòa bình và hợp pháp của Đại Việt đối với 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa |
Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Kiến thức then chốt 1: Hành trình Nam tiến của Nguyễn Hoàng: Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, mở đầu cho công cuộc khẩn hoang và xác lập chủ quyền bền vững tại vùng đất phương Nam.
- Kiến thức then chốt 2: Thành lập phủ Gia Định (1698): Chúa Nguyễn cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược, chính thức đặt nền móng quản lí hành chính của nhà nước Đại Việt đối với vùng Nam Bộ.
- Kiến thức then chốt 3: Hoàn thành khai phá Nam Bộ (1757): Qua nhiều thế hệ, dòng người Việt, Chăm, Khơ-me, Hoa cùng chung sức cải tạo đất phèn mặn, biến Đồng bằng sông Cửu Long thành vùng nông nghiệp trù phú.
- Kiến thức then chốt 4: Xác lập chủ quyền biển đảo thiêng liêng: Các chúa Nguyễn thành lập đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải kiêm quản đo đạc, tuần phòng, khai thác sản vật tại Hoàng Sa và Trường Sa từ thế kỉ XVII.
- Kiến thức then chốt 5: Ý nghĩa lịch sử vĩ đại: Đã mở rộng không gian sinh tồn của dân tộc gấp đôi, khẳng định chủ quyền toàn vẹn bờ cõi từ đất liền đến các vùng biển đảo thiêng liêng.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Hành trình Nam tiến của Nguyễn Hoàng: Năm 1558, Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa, mở đầu cho công cuộc khẩn hoang và xác lập chủ quyền bền vững tại vùng đất phương Nam.
- Thành lập phủ Gia Định (1698): Chúa Nguyễn cử Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược, chính thức đặt nền móng quản lí hành chính của nhà nước Đại Việt đối với vùng Nam Bộ.
- Hoàn thành khai phá Nam Bộ (1757): Qua nhiều thế hệ, dòng người Việt, Chăm, Khơ-me, Hoa cùng chung sức cải tạo đất phèn mặn, biến Đồng bằng sông Cửu Long thành vùng nông nghiệp trù phú.
- Xác lập chủ quyền biển đảo thiêng liêng: Các chúa Nguyễn thành lập đội Hoàng Sa và đội Bắc Hải kiêm quản đo đạc, tuần phòng, khai thác sản vật tại Hoàng Sa và Trường Sa từ thế kỉ XVII.
- Ý nghĩa lịch sử vĩ đại: Đã mở rộng không gian sinh tồn của dân tộc gấp đôi, khẳng định chủ quyền toàn vẹn bờ cõi từ đất liền đến các vùng biển đảo thiêng liêng.