Khoa học tự nhiên lớp 8 · KNTT · Chương 3

Lý thuyết KHTN 8 Bài 9: Base. Thang pH

Chương 3: Một số hợp chất thông dụng · Kết nối tri thức với cuộc sống

Tóm tắt lý thuyết Khoa học tự nhiên 8 Bài 9: Base. Thang pH theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, sơ đồ thí nghiệm minh hoạ, bảng so sánh và câu hỏi trắc nghiệm tự luận có lời giải chi tiết.

Lớp

6 7 8 9

Môn

Toán học Ngữ văn Tiếng Anh Khoa học tự nhiên Lịch sử & Địa lý Giáo dục công dân Tin học Công nghệ

I. Khái niệm

Một số base thông dụng

Tên base	Công thức hoá học	Dạng tồn tại của base trong dung dịch
Tên base	Công thức hoá học	Cation kim loại	Anion
Sodium hydroxide	NaOH	Na⁺	^{$O H^{-}$}
Barium hydroxide	Ba(OH)₂	Ba²⁺	^{$O H^{-}$}

Nhận xét: Công thức phân tử của base gồm có một nguyên tử kim loại và một hay nhiều nhóm hydroxide (– OH). Số nhóm – OH bằng với hoá trị của kim loại.

Khái niệm: Base là những hợp chất trong phân tử có nguyên tử kim loại liên kết với nhóm hydroxide. Khi tan trong nước, base tạo ra ion – OH.

Hầu hết các hydroxide của kim loại là các base. Quy tắc gọi tên các base như sau:

Tên kim loại (kèm hoá trị đối với kim loại có nhiều hoá trị) + hydroxide

Ví dụ:

Fe(OH)₂: iron(II) hydroxide;

Fe(OH)₃: iron(III) hydroxide.

Phần lớn các base không tan trong nước (base không tan), một số ít base tan trong nước tạo thành dung dịch kiềm (base kiềm) như: KOH, NaOH, Ba(OH)₂ ….

II. Tính chất hoá học

- Dung dịch base làm giấy quỳ tím chuyển sang màu xanh, dung dịch phenolphthalein không màu chuyển sang màu hồng.

- Phản ứng của base với acid tạo thành muối và nước. Phản ứng này được gọi là phản ứng trung hoà.

Ví dụ:

NaOH + HCl → NaCl + H₂O

Ca(OH)₂ + H₂SO₄ → CaSO₄ + 2H₂O

Fe(OH)₃ + 3HCl → FeCl₃ + 3H₂O

- Sodium hydroxide (NaOH) là base có nhiều ứng dụng trong sản xuất và đời sống.

Hình 1: Base. Thang pH (KHTN 8 Kết nối tri thức Bài 9)

III. Thang pH

Thang pH là một tập hợp các con số có giá trị từ 1 – 14 được sử dụng để đánh giá độ acid – base của dung dịch. Các dung dịch acid có giá trị pH nhỏ hơn 7, các dung dịch kiềm có giá trị pH lớn hơn 7 và các dung dịch trung tính có giá trị pH bằng 7.

Ngoài ra, giá trị pH còn được sử dụng để so sánh độ mạnh của các acid có cùng nồng độ hoặc các base có cùng nồng độ.

Ví dụ: Hydrochloric acid HCl 0,1M có pH = 1; acetic acid CH₃COOH 0,1M có pH = 3 nên hydrochloric acid mạnh hơn acetic acid.

Cách xác định pH:

pH của một dung dịch có thể được xác định bằng chất chỉ thị màu vạn năng. Chất chỉ thị màu vạn năng là hỗn hợp các chất màu (ở dạng dung dịch hoặc giấy pH). Mỗi màu của chất chỉ thị ứng với một khoảng giá trị pH.

Khi cần xác định giá trị pH với độ chính xác cao, người ta sử dụng các thiết bị đo pH như: máy đo pH, bút đo pH, …

Bảng tổng hợp & so sánh kiến thức trọng tâm

Tiêu chí so sánh	Base tan trong nước (Kiềm)	Base không tan trong nước	Thang đo pH
Đại diện tiêu biểu	$NaOH, KOH, Ca(OH)_2, Ba(OH)_2$	$Cu(OH)_2, Fe(OH)_3, Al(OH)_3, Mg(OH)_2$	$pH < 7$ : Acid; $pH = 7$ : Trung tính; $pH > 7$ : Base
Màu quỳ tím	Chuyển sang màu xanh	Không làm đổi màu quỳ tím	Màu chuyển từ đỏ ( $pH$ thấp) sang xanh/tím ( $pH$ cao)
Phenolphthalein	Chuyển sang màu hồng đặc trưng	Không làm đổi màu phenolphthalein	Chỉ đổi sang màu hồng khi $pH > 8{,}3$
Tác dụng với Acid	Tạo muối tan và nước	Tạo muối và nước (phản ứng trung hòa)	Trung hòa acid đưa dung dịch về $pH \approx 7$
Tác dụng với Oxide acid	Tạo muối và nước ( $CO_2 + Ca(OH)_2 \rightarrow CaCO_3 \downarrow$ )	Không tác dụng	Làm giảm tính kiềm của dung dịch
Tác dụng với nhiệt	Bền với nhiệt (trừ $Ca(OH)_2$ phân hủy nhiệt cao)	Bị nhiệt phân hủy thành oxide base và nước	Không áp dụng trực tiếp

Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"

📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:

Kiến thức then chốt 1: Base là hợp chất mà phân tử gồm một nguyên tử kim loại liên kết với một hay nhiều nhóm hydroxide ( $-OH$ ), khi tan trong nước phân li ra anion $OH^-$ .
Kiến thức then chốt 2: Phân loại base: Base tan trong nước gọi là kiềm ( $NaOH, KOH, Ca(OH)_2, Ba(OH)_2$ ) và base không tan trong nước ( $Cu(OH)_2, Fe(OH)_3, Al(OH)_3$ ).
Kiến thức then chốt 3: Dung dịch base (kiềm) làm đổi màu quỳ tím thành xanh và làm dung dịch phenolphthalein không màu hóa thành màu hồng.
Kiến thức then chốt 4: Phản ứng trung hòa: Mọi base (cả tan và không tan) đều tác dụng với dung dịch acid tạo thành muối và nước: $\text{Base} + \text{Acid} \rightarrow \text{Muối} + \text{Nước}$ .
Kiến thức then chốt 5: Thang pH (0 đến 14) dùng để biểu thị độ acid/base của môi trường: $pH < 7$ là môi trường acid, $pH = 7$ là trung tính, $pH > 7$ là môi trường base.

🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)

Base là hợp chất mà phân tử gồm một nguyên tử kim loại liên kết với một hay nhiều nhóm hydroxide ( $-OH$ ), khi tan trong nước phân li ra anion $OH^-$ .
Phân loại base: Base tan trong nước gọi là kiềm ( $NaOH, KOH, Ca(OH)_2, Ba(OH)_2$ ) và base không tan trong nước ( $Cu(OH)_2, Fe(OH)_3, Al(OH)_3$ ).
Dung dịch base (kiềm) làm đổi màu quỳ tím thành xanh và làm dung dịch phenolphthalein không màu hóa thành màu hồng.
Phản ứng trung hòa: Mọi base (cả tan và không tan) đều tác dụng với dung dịch acid tạo thành muối và nước: $\text{Base} + \text{Acid} \rightarrow \text{Muối} + \text{Nước}$ .
Thang pH (0 đến 14) dùng để biểu thị độ acid/base của môi trường: $pH < 7$ là môi trường acid, $pH = 7$ là trung tính, $pH > 7$ là môi trường base.

Câu hỏi ôn tập & củng cố bài học

Base là gì và dựa vào tính tan người ta chia base thành những loại nào?

Base là hợp chất mà phân tử gồm một nguyên tử kim loại liên kết với một hay nhiều nhóm hydroxide (

-OH

), khi tan trong nước phân li ra anion hydroxide (

OH^-

). Dựa vào tính tan, base chia thành hai loại: 1. Base tan trong nước gọi là kiềm (ví dụ:

NaOH, KOH, Ca(OH)_2, Ba(OH)_2

); 2. Base không tan trong nước (ví dụ:

Cu(OH)_2, Fe(OH)_3, Al(OH)_3, Mg(OH)_2

Chất chỉ thị quỳ tím và phenolphthalein biến đổi màu như thế nào khi tiếp xúc với dung dịch kiềm?

Dung dịch kiềm làm quỳ tím chuyển sang màu xanh và làm dung dịch phenolphthalein từ không màu chuyển sang màu hồng cánh sen đặc trưng. Base không tan thì không làm đổi màu các chất chỉ thị này.

Phản ứng trung hòa là gì? Cho ví dụ minh họa bằng PTHH?

Phản ứng trung hòa là phản ứng giữa acid và base tạo thành muối và nước:

\text{Acid} + \text{Base} \rightarrow \text{Muối} + \text{Nước}

. Ví dụ:

NaOH + HCl \rightarrow NaCl + H_2O

hoặc

Cu(OH)_2 + H_2SO_4 \rightarrow CuSO_4 + 2H_2O

Thang pH có ý nghĩa gì và các mốc giá trị pH được quy ước như thế nào?

Thang pH (chạy từ 0 đến 14) dùng để biểu thị định lượng độ acid hay độ base của một dung dịch. Quy ước: Nếu

pH < 7

: Dung dịch có tính acid (giá trị

pH

càng nhỏ thì tính acid càng mạnh); Nếu

pH = 7

: Dung dịch trung tính (như nước tinh khiết); Nếu

pH > 7

: Dung dịch có tính base (giá trị

pH

càng lớn thì tính kiềm/base càng mạnh).

Đề luyện tập theo bài

Bài 9: Base. Thang pH - Đề 1 (Nhận biết)28 câu hỏi · Nhận biết

Làm đề

Bài 9: Base. Thang pH - Đề 2 (Thông hiểu)28 câu hỏi · Thông hiểu

Làm đề

Bài 9: Base. Thang pH - Đề 3 (Vận dụng)28 câu hỏi · Vận dụng

Làm đề

Bài 9: Base. Thang pH - Đề 4 (Tổng hợp)28 câu hỏi · Vận dụng cao

Làm đề

Bài 9: Base. Thang pH - Đề 5 (Nâng cao)28 câu hỏi · Tổng hợp

Làm đề