Lịch sử & Địa lý lớp 7 · KNTT · Chương 5
Lý thuyết Lịch sử và Địa lí 7 Bài 11: Nhà Lý xây dựng và phát triển đất nước (1009 - 1225)
Tóm tắt lý thuyết Lịch sử và Địa lí 7 Bài 11: Nhà Lý xây dựng và phát triển đất nước (1009 - 1225) theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, tranh ảnh tư liệu và bản đồ minh họa, bảng so sánh và câu hỏi trắc nghiệm tự luận có lời giải chi tiết.
1. Nhà Lý thành lập và định đô ở Thăng Long
- Năm 1005, Lê Hoàn mất, Lê Long Đĩnh lên ngôi vua, thi hành nhiều chính sách tàn bạo.
- Năm 1009, Lê Long Đĩnh mất, các tăng sư và đại thần đứng đầu là sư Vạn Hạnh, Đào Cam Mộc đã tôn Lý Công Uẩn lên ngôi. Nhà Lý thành lập.
Tượng đài vua Lý Thái Tổ (Hà Nội)
- Năm 1010, Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư về Đại La và đổi tên là Thăng Long (Hà Nội)
Một đoạn Chiếu dời đô viết bằng chữ Hán và bản dịch
- Năm 1054, nhà Lý đổi tên nước thành Đại Việt.
2. Tình hình chính trị
a. Tổ chức chính quyền
- Ở trung ương:
+ Đứng đầu là vua, ngôi vua theo chế độ cha truyền – con nối
+ Dưới vua là các quan đại thần (quan văn, quan võ) giúp việc
+ Nhà vua cất nhắc những người thân tín nắm giữ các chức vụ cao trong triều đình.
- Ở địa phương:
+ Cả nước được chia thành 24 lộ, phủ, miền núi có các châu.
+ Dưới lộ (phủ, châu) là hương, huyện.
+ Đơn vị cấp cơ sở là xã.
b. Xây dựng luật pháp và quân đội
- Năm 1042 ban hành bộ luật thành văn đầu tiên “Hình thư”
- Quân đội:
+ Gồm 2 bộ phận: quân triều đình và quân địa phương.
+ Thực hiện chính “sách ngụ binh ư nông”
c. Chính sách đối nội, đối ngoại
- Đối nội:
+ Thực hiện chính sách mềm dẻo, khôn khéo để củng cố khối đoàn kết dân tộc.
+ Khiên quyết trấn áp những thế lực có mưu đồ tách khỏi Đại Việt.
- Đối ngoại: giữ mối quan hệ hòa hiếu với các nước láng giềng nhưng kiên quyết đấu tranh bảo vệ độc lập chủy quyền.
3. Kinh tế - xã hội
a. Tình hình kinh tế
- Nông nghiệp
+ Là ngành kinh tế chủ yếu
+ Nhà nước thực hiện nhiều biện pháp thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, như: cày ruộng tịch điền; bảo vệ trâu bò; khai khẩn đất hoang; đào đắp kênh mương…
+ Nhiều năm mùa màng bội thu.
Lễ cày tịch điền ở Đọi Sơn (Hà Nam) được tái hiện
- Thủ công nghiệp gồm hai bộ phận:
+ Thủ công nghiệp trong nhân dân được phát triển như trồng dâu, nuôi tằm, kéo tơ, dệt lụa, làm đồ gốm, làm đồ trang sức…
+ Thủ công nghiệp nhà nước chuyên việc đúc tiền, chế tạo binh khí, dệt lụa, làm phẩm phục triều đình…
- Thương nghiệp
+ Hình thành các chợ và một số trung tâm trao đổi hàng hóa
+ Quan hệ buôn bán giữa Đại Việt với Trung Quốc khá phát triển.
Cảng Vân Đồn (Quảng Ninh) xưa
b. Tình hình xã hội
- Giai cấp thống trị:
+ Vua, quan có nhiều đặc quyền trong xã hội.
+ Một số ít dân thường có nhiều ruộng đất trở thành địa chủ.
- Giai cấp bị thống trị:
+ Nông dân chiếm đa số dân cư, nhận ruộng đất công làng xã và nộp thuế cho nhà nước
+ Thợ thủ công và thương nhân khá đông đảo
+ Nô tì có địa vị thấp kém nhất, phục vụ trong triều đình và gia đình quan lại.
4. Tình hình văn hoá, giáo dục
a) Tôn giáo
- Phật giáo được tôn sùng và truyền bá rộng rãi trong nhân dân.
- Nho giáo bắt đầu được mở rộng và ngày càng có vai trò trong xã hội.
- Đạo giáo cũng khá thịnh hành, được kết hợp với các tín ngưỡng dân gian.
b) Văn học, nghệ thuật
- Văn học:
+ Văn học chữ Hán bước đầu phát triển
+ Xuất hiện một số tác phẩm có giá trị như Chiếu dời đô, Nam quốc sơn hà,...
- Nghệ thuật:
+ Hát chèo, múa rối nước đều phát triển.
+ Các trò chơi dân gian như đá cầu, đấu vật, đua thuyền,… rất được ưa chuộng.
- Kiến trúc - điêu khắc:
+ Một số công trình kiến trúc có quy mô tương đối lớn và độc đáo được xây dựng như cấm thành, chùa Một Cột...
+ Trình độ điêu khắc tinh vi, thanh thoát.
Chùa Bút Tháp (Bắc Ninh)
c) Giáo dục
- Năm 1070, nhà Lý cho dựng Văn Miếu.
- Năm 1075, cho mở khoa thi đầu tiên để tuyển chọn quan lai.
- Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập.
Khuê Văn Các (Văn Miếu – Quốc Tử Giám)
Bảng tổng hợp & so sánh kiến thức trọng tâm
| Lĩnh vực | Thành tựu tiêu biểu thời Lý (1009 – 1225) | Ý nghĩa lịch sử |
|---|---|---|
| Chính trị & Luật pháp | Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long (1010); ban hành bộ luật Hình thư (1042) | Đặt nền móng định đô trường tồn cho đất nước; bộ luật thành văn đầu tiên của dân tộc |
| Kinh tế | Vua đích thân cày ruộng Tịch điền; đắp đê sông Hồng, bảo vệ trâu bò cày kéo | Khuyến khích sản xuất nông nghiệp, thủy lợi phát triển, mùa màng bội thu |
| Giáo dục & Văn hóa | Lập Văn Miếu (1070), mở Quốc Tử Giám (1076), tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên (1075) | Khai mở nền giáo dục quốc gia, đào tạo nhân tài cho đất nước; Phật giáo hưng thịnh |
Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Kiến thức then chốt 1: Sự ra đời của nhà Lý (1009): Lý Công Uẩn được triều thần tôn lên ngôi hoàng đế, mở ra triều đại Lý rực rỡ hơn hai thế kỉ.
- Kiến thức then chốt 2: Chiếu dời đô và dời đô về Thăng Long (1010): Nhận thấy Đại La có vị thế rồng cuộn hổ ngồi, địa thế rộng mở muôn vật tốt tươi, nhà vua quyết định dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long.
- Kiến thức then chốt 3: Củng cố luật pháp và quân sự: Ban hành bộ luật Hình thư (1042) - bộ luật thành văn đầu tiên của dân tộc; áp dụng chính sách ngụ binh ư nông, đoàn kết các dân tộc thiểu số vùng biên.
- Kiến thức then chốt 4: Chính sách phát triển kinh tế: Vua Lý cày Tịch điền, bảo vệ trâu bò phục vụ cày kéo, đắp đê ngăn lũ (đê Cơ Xá) và phát triển các làng nghề gốm sứ, dệt lụa Thăng Long.
- Kiến thức then chốt 5: Khai mở nền giáo dục Nho học: Xây dựng Văn Miếu (1070), mở trường Quốc Tử Giám (1076), tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên (1075) để tuyển chọn nhân tài cho đất nước.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Sự ra đời của nhà Lý (1009): Lý Công Uẩn được triều thần tôn lên ngôi hoàng đế, mở ra triều đại Lý rực rỡ hơn hai thế kỉ.
- Chiếu dời đô và dời đô về Thăng Long (1010): Nhận thấy Đại La có vị thế rồng cuộn hổ ngồi, địa thế rộng mở muôn vật tốt tươi, nhà vua quyết định dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long.
- Củng cố luật pháp và quân sự: Ban hành bộ luật Hình thư (1042) - bộ luật thành văn đầu tiên của dân tộc; áp dụng chính sách ngụ binh ư nông, đoàn kết các dân tộc thiểu số vùng biên.
- Chính sách phát triển kinh tế: Vua Lý cày Tịch điền, bảo vệ trâu bò phục vụ cày kéo, đắp đê ngăn lũ (đê Cơ Xá) và phát triển các làng nghề gốm sứ, dệt lụa Thăng Long.
- Khai mở nền giáo dục Nho học: Xây dựng Văn Miếu (1070), mở trường Quốc Tử Giám (1076), tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên (1075) để tuyển chọn nhân tài cho đất nước.