Lịch sử & Địa lý lớp 7 · KNTT · Chương 5
Lý thuyết Lịch sử và Địa lí 7 Bài 14: Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên
Tóm tắt lý thuyết Lịch sử và Địa lí 7 Bài 14: Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, tranh ảnh tư liệu và bản đồ minh họa, bảng so sánh và câu hỏi trắc nghiệm tự luận có lời giải chi tiết.
1. Cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên năm 1258
- Hoàn cảnh:
+ Từ cuối năm 1257, quân Mông cổ chuẩn bị xâm lược Đại Việt.
+ Sự chuẩn bị của nhà Trần: chủ động đề ra kế hoạch đối phó như tăng cường phòng thủ ở biên giới, chuẩn bị lực lượng, vũ khí,…
Nhà Trần bắt giam các sứ giả Mông Cổ khi sang Đại Việt dụ hàng (tranh minh họa)
- Diễn biến:
+ Tháng 1/1258, 3 vạn quân Mông Cổ do tướng Ngột Lương Hợp Thai chỉ huy, từ Vân Nam tiến vào Đại Việt.
+ Vua Trần trực tiếp chỉ huy trận Bình Lệ Nguyên (Vĩnh Phúc). Trước thế giặc mạnh, quân tạm rút lui để bảo toàn lực lượng.
+ Nhà Trần đã thi hành kế sách “vườn không nhà trống”, quân Mông Cổ chiếm được thành Thăng Long nhưng chỉ là một tòa thành trống rỗng.
+ Trước tình cảnh khó khăn của quân giặc, nhà Trần mở cuộc tấn công quyết định vào Đông Bộ Đầu (Hà Nội ngày nay). Quân Mông Cổ thua trận, rút chạy khỏi Thăng Long, đến phủ Quy Hóa lại bị dân bình đại phương chặn đánh.
Lược đồ cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258
- Kết quả: cuộc kháng chiếm kết thúc thắng lợi sau chưa đầy một tháng.
2. Cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285
- Hoàn cảnh lịch sử:
+ Năm 1271, nhà Nguyên được thành lập.
+ Năm 1279, nhà Nguyên ráo riết chuẩn bị xâm lược Chăm-pa và Đại Việt.
- Sự chuẩn bị của nhà Trần:
+ Triệu tập Hội nghị Bình Than (Bắc Ninh), mở Hội nghị Diên Hồng (Thăng Long) để củng cố quyết tâm và bàn kế sách và khẳng định quyết tâm chống giặc.
+ Cử Trần Quốc Tuấn làm Quốc công tiết chế - tổng chỉ huy lực lượng kháng chiến.
+ Trần Quốc Tuấn soạn Hịch tướng sĩ để khích lệ tinh thần chiến đấu của quân dân
+ Tập trận và duyệt binh ở Đông Bộ Đầu
+ Chia quân đóng giữ những nơi trọng yếu.
Các bô lão trong hội nghị Diên Hồng (tranh minh họa)
- Diễn biễn:
+ Tháng 1/1285, hơn 50 vạn quân Nguyên tràn vào xâm lược Đại Việt. Trần Quốc Tuấn cho lui quân về đóng ở Vạn Kiếp (Chí Linh, Hải Dương).
+ Nhà Trần tiếp tục thực hiện kế sách :vườn không nhà trống”, rút từ Thăng Long về Thiên Trường (Nam Định).
+ Quân dân nhà Trần kiên cường chiến đấu, đẩy lui nhiều cuộc tấn công của quân Nguyên, từng bước làm tiêu hao lực lượng địch.
+ Quân Nguyên rút về Thăng Long và lâm vào tình cảnh khó khăn.
+ Tháng 5/1285, quân Trần tổ chức phản công rồi tiến vào giải phóng Thăng Long.
- Kết quả: cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi.
3. Cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1287 - 1288
- Hoàn cảnh:
+ Sau hai lần thất bại thảm hại, vua Nguyên tức tối cử Thoát Hoan tiếp tục chỉ huy 50 vạn quân theo hai đường thủy, bộ tấn công Đại Việt lần thứ ba.
+ Nhà Trần tích cực chuẩn bị kháng chiến.
- Diễn biến:
+ Cuối năm 1287, quân Nguyên ồ ạt tiến vào Đại Việt. Quân dân nhà Trần chặn đường tiến quân của giặc đến Thăng Long.
+ Trần Khánh Dư chỉ huy quân phục kích đoàn thuyền lương của quân Nguyên, giành thắng lợi tại Vân Đồn - Cửa Lục (Quảng Ninh).
+ Đầu năm 1288, quân Nguyên chiếm Thăng Long và trúng kế “vườn không nhà trống”
+ Đầu tháng 4/1288, Nhà Trần tổ chức phản công và giàng thắng lợi quyết định tại cửa biển bạch Đằng.
Lược đồ kháng chiến chống quân Nguyên năm 1287 - 1288
- Kết quả: cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1287 - 1288 kết thúc thắng lợi.
4. Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của ba lần kháng chiến chống quân Mông - Nguyên
a) Nguyên nhân thắng lợi
- Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập tự chủ và quyết tâm đánh giặc của quân dân Đại Việt.
- Kế sách đánh giặc đúng đắn, sáng tạo của nhà Trần.
- Sự lãnh đạo, chỉ huy tài ba của các vua Trần và nhiều tướng lĩnh, như Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải,...
b) Ý nghĩa lịch sử
- Đối với Việt Nam:
+ Đập tan tham vọng và ý chí xâm lược của quân Mông - Nguyên, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.
+ Viết tiếp trang sử chống ngoại xâm hào hùng của dân tộc, đóng góp vào truyền thống và nghệ thuật quân sự Việt Nam.
+ Để lại nhiều bài học kinh nghiệm cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
- Đối với thế giới:
+ Ngăn chặn cuộc xâm lược của quân Nguyên đối với Nhật Bản và các nước ở Đông Nam Á
+ Góp phần làm suy yếu đế chế Mông - Nguyên.
Bảng tổng hợp & so sánh kiến thức trọng tâm
| Lần kháng chiến | Thời gian | Tướng chỉ huy Đại Việt | Chiến thuật & Trận đánh quyết định |
|---|---|---|---|
| Lần 1 | 1258 | Vua Trần Thái Tông, Trần Thủ Độ | Thực hiện "Vườn không nhà trống"; phản công đập tan quân Ngột Lương Hợp Thai tại Đông Bộ Đầu |
| Lần 2 | 1285 | Trần Hưng Đạo (Trần Quốc Tuấn), Trần Quang Khải | Hội nghị Diên Hồng; chặn đánh 50 vạn giặc Thoát Hoan; chiến thắng Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp |
| Lần 3 | 1287 – 1288 | Trần Hưng Đạo, Trần Khánh Dư | Trần Khánh Dư tiêu diệt đoàn thuyền lương Trương Văn Hổ ở Vân Đồn; đại thắng cắm cọc Bạch Đằng 1288 |
Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Kiến thức then chốt 1: Kháng chiến lần thứ nhất (1258): Quân dân ta thực hiện 'vườn không nhà trống', bỏ Thăng Long rút về Thiên Mạc; sau đó phản công mãnh liệt tại Đông Bộ Đầu, đánh tan quân Mông Cổ.
- Kiến thức then chốt 2: Kháng chiến lần thứ hai (1285): Hội nghị Diên Hồng tập hợp ý chí bô lão cả nước 'Nên đánh hay nên hòa - Đánh!'; Hưng Đạo Vương viết Hịch tướng sĩ; đại thắng Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương giải phóng Thăng Long.
- Kiến thức then chốt 3: Kháng chiến lần thứ ba (1287 - 1288): Trần Khánh Dư mưu trí tập kích tiêu diệt toàn bộ đoàn thuyền lương Trương Văn Hổ tại Vân Đồn; giặc Nguyên rơi vào cảnh đói khát cùng quẫn.
- Kiến thức then chốt 4: Đại thắng Bạch Đằng năm 1288: Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn bố trí trận địa cọc ngầm, lợi dụng thủy triều tiêu diệt hoàn toàn đạo thủy quân Ô Mã Nhi, đập tan mộng xâm lược của quân Nguyên.
- Kiến thức then chốt 5: Nguyên nhân thắng lợi và bài học: Tinh thần đoàn kết toàn dân tộc 'vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước góp sức', nghệ thuật quân sự độc đáo lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Kháng chiến lần thứ nhất (1258): Quân dân ta thực hiện 'vườn không nhà trống', bỏ Thăng Long rút về Thiên Mạc; sau đó phản công mãnh liệt tại Đông Bộ Đầu, đánh tan quân Mông Cổ.
- Kháng chiến lần thứ hai (1285): Hội nghị Diên Hồng tập hợp ý chí bô lão cả nước 'Nên đánh hay nên hòa - Đánh!'; Hưng Đạo Vương viết Hịch tướng sĩ; đại thắng Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương giải phóng Thăng Long.
- Kháng chiến lần thứ ba (1287 - 1288): Trần Khánh Dư mưu trí tập kích tiêu diệt toàn bộ đoàn thuyền lương Trương Văn Hổ tại Vân Đồn; giặc Nguyên rơi vào cảnh đói khát cùng quẫn.
- Đại thắng Bạch Đằng năm 1288: Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn bố trí trận địa cọc ngầm, lợi dụng thủy triều tiêu diệt hoàn toàn đạo thủy quân Ô Mã Nhi, đập tan mộng xâm lược của quân Nguyên.
- Nguyên nhân thắng lợi và bài học: Tinh thần đoàn kết toàn dân tộc 'vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước góp sức', nghệ thuật quân sự độc đáo lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh.