Lịch sử & Địa lý lớp 6 · KNTT · Chương 9
Lý thuyết Lịch sử và Địa lí 6 Bài 36: Nhiệt độ không khí. Mây và mưa
Tóm tắt lý thuyết Lịch sử và Địa lí 6 Bài 36: Nhiệt độ không khí. Mây và mưa theo chương trình SGK Kết nối tri thức với cuộc sống. Hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, tranh ảnh tư liệu và bản đồ minh họa, bảng so sánh và câu hỏi trắc nghiệm tự luận có lời giải chi tiết.
I. Lý thuyết trọng tâm bài học
Lý thuyết Địa Lí 6 Kết nối tri thức Bài 16: Nhiệt độ không khí. Mây và mưa
1. Nhiệt độ không khí
a) Nhiệt độ không khí và cách sử dụng nhiệt kế
- Mặt Trời là nguồn cung cấp ánh sáng và nhiệt cho Trái Đất.
- Dụng cụ đo nhiệt độ không khí là nhiệt kế.
- Đặc điểm: Ở các trạm khí tượng, nhiệt kế được đặt trong lều khí tượng sơn màu trắng, cách mặt đất 1,5 m.
- Thời gian đo: Nhiệt độ không khí được đo ít nhất 4 lần trong ngày (ở Việt Nam vào các thời điềm: 1, 7, 13, 19 giờ).
b) Sự thay đổi nhiệt độ không khí trên bề mặt Trái Đất theo vĩ độ
- Không khí ở các vùng vĩ độ thấp nóng hơn không khí ở các vùng vĩ độ cao.
- Ở các vùng vĩ độ thấp quanh năm có góc chiếu của tia sáng Mặt Trời với mặt đất lớn nên nhận được nhiều nhiệt, không khí trên mặt đất nóng.
- Càng lên gần cực, góc chiếu của tia sáng Mặt Trời càng nhỏ, mặt đất nhận được ít nhiệt hơn, không khí trên mặt đất cũng ít nóng hơn.
2. Mây và mưa
a) Quá trình hình thành mây và mưa. Cách sử dụng ẩm kế
* Độ ẩm không khí
- Trong không khí có hơi nước.
- Hơi nước trong không khí tạo ra độ ẩm của không khí.
- Dụng cụ để đo độ ẩm của không khí gọi là ẩm kế.
- Nhiệt độ không khí càng cao thì khả năng chứa hơi nước của không khí càng lớn.
- Lượng hơi nước trong không khí đã bão hoà hoặc hơi nước bốc lên cao hoặc hơi nước tiếp xúc vơi khối không khí lạnh sẽ ngưng tụ.
* Mây và mưa
- Hơi nước bốc lên cao gặp lạnh ngưng tụ thành các hạt nước (mây), gặp điều kiện thuận lơi hạt nước to dần và rơi xuống, gọi là mưa.
- Dụng cụ đo mưa là vũ kế.
b) Sự phân bố lượng mưa trung bình năm trên Trái Đất
- Khu vực có lượng mưa nhiều từ 1000-2000 mm phân bố ở 2 bên đường Xích đạo.
- Khu vực ít mưa, lượng mưa trung bình < 200 mm tập trung ở vùng có vĩ độ cao.
- Lượng mưa trên Trái Đất phân bố không đều, giảm dần từ xích đạo về hai cực.
Bảng tổng hợp & so sánh kiến thức trọng tâm
| Nhân tố ảnh hưởng | Quy luật biến đổi nhiệt độ không khí | Nguyên nhân vật lý |
|---|---|---|
| Vĩ độ địa lí | Nhiệt độ giảm dần từ Xích đạo về hai Cực | Góc chiếu của tia sáng Mặt Trời giảm dần từ Xích đạo về cực |
| Độ cao địa hình | Càng lên cao nhiệt độ càng giảm ( mỗi 100m) | Không khí trên cao loãng, mật độ hạt bụi và hơi nước giữ nhiệt ít |
| Khoảng cách xa/gần biển | Vùng ven biển mùa hè mát hơn, mùa đông ấm hơn nội địa | Nhiệt dung riêng của nước lớn hơn đất (nước nóng chậm nguội chậm) |
Ghi nhớ trọng tâm "Em đã học"
📌 Các điểm then chốt cần ghi nhớ:
- Kiến thức then chốt 1: Nhiệt độ không khí: Là độ nóng hay lạnh của không khí đo bằng nhiệt kế (đơn vị ); do mặt đất hấp thụ năng lượng Mặt Trời rồi bức xạ nhiệt làm nóng không khí.
- Kiến thức then chốt 2: Sự thay đổi nhiệt độ không khí: Thay đổi theo vĩ độ (càng về gần Cực nhiệt độ càng giảm); thay đổi theo độ cao (càng lên cao càng lạnh); thay đổi theo khoảng cách xa hay gần biển.
- Kiến thức then chốt 3: Độ ẩm không khí: Không khí luôn chứa một lượng hơi nước nhất định tạo nên độ ẩm; không khí càng nóng thì lượng hơi nước chứa được càng nhiều.
- Kiến thức then chốt 4: Quá trình hình thành mây và mưa: Không khí nóng bốc lên cao, gặp lạnh hơi nước ngưng tụ thành các hạt nước li ti tạo thành mây; các hạt nước lớn dần rơi xuống đất tạo thành mưa.
- Kiến thức then chốt 5: Phân bố lượng mưa trên Trái Đất: Lượng mưa phân bố không đồng đều; mưa nhiều nhất ở vùng Xích đạo (nhiệt độ cao, áp thấp), mưa ít nhất ở hai vùng cực và các hoang mạc nội địa áp cao.
🌟 Em đã học (Ghi nhớ kiến thức trọng tâm)
- Nhiệt độ không khí: Là độ nóng hay lạnh của không khí đo bằng nhiệt kế (đơn vị ); do mặt đất hấp thụ năng lượng Mặt Trời rồi bức xạ nhiệt làm nóng không khí.
- Sự thay đổi nhiệt độ không khí: Thay đổi theo vĩ độ (càng về gần Cực nhiệt độ càng giảm); thay đổi theo độ cao (càng lên cao càng lạnh); thay đổi theo khoảng cách xa hay gần biển.
- Độ ẩm không khí: Không khí luôn chứa một lượng hơi nước nhất định tạo nên độ ẩm; không khí càng nóng thì lượng hơi nước chứa được càng nhiều.
- Quá trình hình thành mây và mưa: Không khí nóng bốc lên cao, gặp lạnh hơi nước ngưng tụ thành các hạt nước li ti tạo thành mây; các hạt nước lớn dần rơi xuống đất tạo thành mưa.
- Phân bố lượng mưa trên Trái Đất: Lượng mưa phân bố không đồng đều; mưa nhiều nhất ở vùng Xích đạo (nhiệt độ cao, áp thấp), mưa ít nhất ở hai vùng cực và các hoang mạc nội địa áp cao.